Όταν το παιδί που μιλούσε… σιωπά

Το παιδί που κάποτε μοιραζόταν την ημέρα του, τις σκέψεις του, τα άγχη και τις επιθυμίες του, τώρα γίνεται ένας άγνωστος στο σπίτι.

Απαντά μονολεκτικά.
Θυμώνει με την παραμικρή κουβέντα.
Κλείνεται στο δωμάτιό του.

Και μετά… σιωπή.

Οι περισσότεροι γονείς ανησυχούν ή θυμώνουν. Σκέφτονται ότι το παιδί τους μπορεί να αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα, να μπλέξει ή να παραμελήσει τις υποχρεώσεις του. Συχνά προβληματίζονται για τον τρόπο που πρέπει να αντιδράσουν.

Η εφηβεία ως περίοδος εσωτερικής αναδιοργάνωσης

Η εφηβεία είναι μια περίοδος έντονων αλλαγών – σωματικών, γνωστικών, συναισθηματικών και κοινωνικών. Δεν πρόκειται απλώς για μια «μετάβαση», αλλά για μια βαθιά αναδιοργάνωση του εαυτού.

Τα συναισθήματα είναι πιο έντονα και συχνά πιο ακραία. Οι έφηβοι δυσκολεύονται περισσότερο να τα ρυθμίσουν και να φερθούν με τρόπους που αναμένονται από τους γονείς, το σχολείο και την ευρύτερη κοινωνία. Αυτή η συναισθηματική υπερδιέγερση κουράζει το νευρικό τους σύστημα, με αποτέλεσμα να παραπονιούνται συχνά ότι νιώθουν κουρασμένοι ή κουρασμένες.

Σε πολλές περιπτώσεις, τα έφηβα άτομα νιώθουν ότι η απομόνωση τα βοηθά να ανταπεξέλθουν στα έντονα αυτά συναισθήματα. Σε αυτό το πλαίσιο, η απόσυρση δεν σημαίνει ότι είναι αδιάφοροι, αντιδραστικοί ή ότι βαριούνται. Είναι ένας τρόπος για ρύθμιση.

Το δωμάτιό τους λειτουργεί σαν χώρος αποσυμπίεσης, ένα προσωρινό καταφύγιο όπου μπορεί να χαμηλώσει η εξωτερική ένταση και να επεξεργαστούν όσα βιώνουν.

Η απόσυρση ως μέρος της αναζήτησης ταυτότητας

Σύμφωνα με τον Erik Erikson, η εφηβεία είναι το στάδιο της ταυτότητας έναντι σύγχυσης ρόλων. Ο έφηβος προσπαθεί να απαντήσει σε θεμελιώδη ερωτήματα:

• Ποιος είμαι;
• Τι αξίζω;
• Πού ανήκω;

Αυτή η διεργασία δεν είναι στιγμιαία. Μπορεί να διαρκέσει μέχρι και τα 18–19 έτη ή, σύμφωνα με σύγχρονες έρευνες, ακόμη και μέχρι τα 25.

Ο James Marcia περιγράφει ότι πολλοί έφηβοι βρίσκονται σε κατάσταση μορατόριουμ: δοκιμάζουν ρόλους, αξίες και πιθανούς εαυτούς χωρίς να δεσμεύονται. 

Παράλληλα, συχνά υπερασχολούνται με τον εαυτό τους, ακριβώς επειδή βρίσκονται στη διαδικασία της αυτοανακάλυψης. Πρόκειται για μια εσωτερική διεργασία που συχνά συνοδεύεται από άγχος για τις επιλογές τους, αλλά και από έντονη σύγχυση γύρω από αντικρουόμενες αποφάσεις.

Σε αυτό το πλαίσιο, η απομόνωση μπορεί να διευκολύνει την εσωτερική διερεύνηση. Πολλοί έφηβοι μιλούν λιγότερο όχι επειδή δεν έχουν κάτι να πουν, αλλά επειδή δεν έχουν ακόμη τις λέξεις για να εκφράσουν όσα συμβαίνουν μέσα τους.

Ταυτόχρονα, αγωνίζονται να ελευθερωθούν από τους γονείς τους, ενώ συγχρόνως δεν νιώθουν ακόμη ικανοί να σταθούν πλήρως μόνοι τους και φοβούνται την αποκοπή. Αυτή η εσωτερική σύγκρουση συχνά εισπράττεται από τους γονείς ως αντίδραση ή απόρριψη.

Ο ρόλος του άγχους και της αυτοεκτίμησης

Στην εφηβεία αυξάνεται η πίεση για:

• κοινωνική αποδοχή,
• σχολικές επιδόσεις,
• ιδανική σωματική εικόνα.

Η ανάγκη να ανήκουν, να γίνουν αποδεκτοί από φίλους και παρέες, αλλά και να ανταπεξέλθουν σε ένα επιβαρυμένο πρόγραμμα σχολικών και εξωσχολικών δραστηριοτήτων, δημιουργεί επιπλέον άγχος.

Παράλληλα, έρευνες δείχνουν ότι στην πρώιμη εφηβεία (περίπου 11–12 ετών) η αυτοεκτίμηση ξεκινά να μειώνεται ραγδαία και παραμένει χαμηλή έως το τέλος της εφηβείας (περίπου 16–17 ετών).

Αυτό συνδέεται με το αίσθημα ότι παρατηρούνται διαρκώς, ότι κάθε ψεγάδι γίνεται αντιληπτό και αποτελεί βάση για σχόλια από το περιβάλλον, κυρίως από συνομήλικους. Η εμπειρία αυτή συχνά γεννά εκνευρισμό, σύγχυση και ντροπή.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η απόσυρση μπορεί να καθρεφτίζει τον φόβο για την έκφραση όλων αυτών των εσωτερικευμένων δυσκολιών: το άγχος, τον φόβο αποτυχίας, τη σύγχυση και τη ντροπή.

Πότε η απόσυρση είναι φυσιολογική;

Όταν το έφηβο άτομο:

• διατηρεί κοινωνικές σχέσεις, ακόμη και - κυρίως - διαδικτυακά
• λειτουργεί στο σχολείο
• τρώει και κοιμάται σχετικά σταθερά
• ζητά ιδιωτικότητα χωρίς πλήρη απομόνωση

τότε ο χρόνος που περνά μόνο του συχνά κρύβει την ανάγκη για αυτοστοχασμό και για ρύθμιση της διάθεσης.

Πότε η σιωπή γίνεται σήμα κινδύνου;

Όταν η απομόνωση συνοδεύεται από:

• απότομη πτώση της λειτουργικότητας
• πλήρη αποκοπή από φίλους
• αλλαγές στην υγιεινή, στον ύπνο ή στη διατροφή
• έντονη απάθεια ή συναισθηματικό «μούδιασμα»

τότε μπορεί να συνδέεται με εσωτερικευμένα προβλήματα που χρειάζονται προσοχή και στήριξη.

Ο ρόλος της οικογένειας

Η οικογένεια αποτελεί, στην εφηβεία ίσως περισσότερο από κάθε άλλη περίοδο, έναν βασικό προστατευτικό παράγοντα.

Η επικοινωνία δεν κόβεται. Aλλάζει μορφή. Ο έλεγχος μειώνεται και η αυτονομία αυξάνεται, μέσα σε ένα δημοκρατικού τύπου πλαίσιο.

Έρευνες δείχνουν ότι το διαλεκτικό/δημοκρατικό γονεϊκό στυλ, που χαρακτηρίζεται από υψηλή συναισθηματική ανταπόκριση και σαφή όρια, σχετίζεται με:

• καλύτερη αυτοεκτίμηση
• καλύτερη συναισθηματική ρύθμιση
• μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα

Τι βοηθά πρακτικά;

• Είμαι παρών χωρίς περίσσεια πίεση
• Ακούω περισσότερο, κριτικάρω λιγότερο
• Αντέχω τα δύσκολα συναισθήματα αντί να τα αγνοώ
• Σέβομαι την ανάγκη για αυτονομία - που περιλαμβάνει και την κλειστή πόρτα

Η φράση
«είμαι εδώ όταν θελήσεις»
δημιουργεί περισσότερη ασφάλεια από δέκα ερωτήσεις.

Η σιωπή είναι και αυτή επικοινωνία

Η σιωπή του εφήβου είναι και αυτή μια μορφή επικοινωνίας.
Μας λέει:

«Χρειάζομαι χώρο για να καταλάβω ποιος είμαι.»

Για περαιτέρω ανάγνωση…

Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis
Marcia, J. E. (1980). Identity in adolescence
Damour, L. (2019). Under Pressure